Schepenakte Leuven
Jan Hollandere verkoopt De Warande aan Jan Baten, zoon van steenhouwer meester Jan Baten. Het huis ligt in de Borchstraat, tussen het goed van Jan Vullinc en dat van Hendrik van Artslo.
De Warande
Oudste huis van Leuven?
De Warande in de Leuvense Mechelsestraat, vroeger de Borchstraat, is een van de oudste overeind gebleven huizen van Leuven, wellicht zelfs het oudste nog ‘normaal’ bewoonde huis. Opstanden, stormen, oorlogen en revoluties heeft het overleefd.
Deze website stelt de geschiedenis van De Warande voor en laat zien dat je in een ‘beschermd monument’ ook in de 21e eeuw comfortabel en gezellig kunt wonen, in de hoop dat meer soortgelijke woonsten behouden blijven.
De verkoopsakte
Dankzij de registratie van de authentieke verkoopsakte in het schepenboek weten we met zekerheid dat De Warande dateert van vóór 1421. Het gaat om de middelste paragraaf op de tweede bladzijde; de doorhalingen wijzen erop dat de verkoop effectief plaatsvond.
Vertaling
Jan genaamd Hollandere draagt aan Jan Baten, zoon van steenhouwer meester Jan Baten, een huis met toebehoren, genaamd De Warande, over, zoals het gelegen is in de Borchstraat, tussen de goederen van Jan Vullinc en de goederen van Hendrik van Artslo, genaamd van Cauwelille, bakker, en zoals het zich naar achteren uitstrekt tot aan de Dijle, mits betaling van het voorgaande recht van de grondheer, namelijk een kapoen en zes denieren oude cijns, een gouden Rijnsgulden jaarlijkse cijns, en 51 ponden jaarlijkse cijns te betalen in de munt die op dat ogenblik in omloop zal zijn. En daar bovenop voor een jaarlijkse cijns van een gouden Hollandse florijn, telkenjare in de toekomst te betalen met Kerstmis, waarbij de eerste betaling moet starten met Kerstmis na de dood van genoemde Jan Hollandere en niet eerder. En onder deze voorwaarden draagt genoemde Jan Hollandere genoemd goed over aan Jan Baten en zijn erfgenamen, vrij en onbelast, in bijzijn van de schepenen Juede en Willemar, 27 mei.
Originele Latijnse transcriptie
It(em) Joh(ann)es d(i)ctus Holland(er)e contulit de se et suis succ(essoribus) Joh(ann)i Baten filio mag(ist)ri Joh(ann)is Baten lapicide et suis succ(essoribus) domu(m) cu(m) suis p(er)tr(inentibus) nu(n)cupat(um) Warande / p(ro)ut sit(um) est in Castristrata int(er) bona Joh(ann)is Vullinc et bo(na) Henrici de Artslo d(ic)ti de Cauwelille pistor(is) extenden(tem) retrosu(m) ad Dylia(m) he(re)d(itarie) tenen(dum) et possiden(dum) sub iure d(omi)ni fu(n)di to(ta)li (???) p(rius) inde de(bi)to videl(icet) uno capone et sex denarii antiq(ui) census ac uno floreno Renen(si) aur(eo) bono et legal(i) a(n)nui (???) et h(er)ed(itarie) ce(n)sus necno(n) quinq(ua)gintauna libr(os) an(n)ui ce(n)sus mo(ne)te q(uo)l(ibet) t(erm)i(n)o soluc(ionis) (communi)ter in b(ur)sa c(ur)re(n)t(is) t(ermin)is de(bi)t(is) et (con)suet(is) p(er)sol(vendos). Et p(rae)t(er)ea sub uno floreno Hollan(die) aur(eo) bono et legali a(n)nui et h(er)ed(tarii) ce(n)sus et reddit(us) singulis annis ( ?) ad nat(a)le d(omi)ni p(er)sol(vendo) in fut(uru)um p(ri)maq(ue) soluc(i)one d(ic)ti flor(eni) Hollan(die) h(er)ed(itarie) ce(n)sus inchoanda ad p(ri)mu(m) festu(m) nat(a)lis d(omi)ni q(uo)d erat [fout voor erit] post morte(m) d(ic)ti Joh(ann)is Holland(er)e et non(n) p(ri)us. Et sub h(oc) an(n)uo et h(er)ed(itarie) ce(n)su / et redditu ac jure d(omi)ni fundi p(re)scr(ri)pt(is) p(ro)misit d(ic)tus Joh(ann)es Holland(er)e p(re)fato / Joh(ann)i Bate(n) et suis succ(essoribus) h(ae)c eade(m) bona p(rae)sc(ri)pta ab o(mn)i alio impe(dimen)to et cal(engia) ult(er)i(us) war(randiza)re et sp(ecialiter) ??? satisfac(er)e Juede Willemair Maii xxvij
De Warande als propagandamiddel
Vijf eeuwen later stond het huis er nog. Op 28 juni 1914 joeg de jonge Servische nationalist Gavrilo Princip in Sarajevo de aartshertog van Oostenrijk-Hongarije en diens echtgenote een kogel door het hoofd – en stak daarmee de lont in het kruitvat dat Europa toen was. De Eerste Wereldoorlog begon; binnen enkele maanden werd België bezet door het Duits leger. Leuven werd op 20 augustus ingenomen.
Aanvankelijk verliep de bezetting rustig, maar amper een week later kwam het tot een gewelddadige schietpartij. Volgens de Duitsers begonnen burgers uit zichzelf te schieten, in de hoop op bijval van het Belgische leger vanuit Antwerpen. Behalve eenzijdige Duitse getuigenissen is daarvoor geen bewijs. Belgische ooggetuigen verklaarden dat Duitse cavalerie, terugkomend van Buken, door hun ingekwartierde landgenoten voor een aanvallend leger werd aangezien. Toen de vergissing duidelijk werd, kregen naburige Leuvenaars de schuld. Historici zijn het erover eens dat er geen burgeropstand was: de franc-tireurversie is een mythe, de meest gedragen verklaring is paniek en eigen vuur onder de Duitse troepen zelf.
Van 25 tot 29 augustus werd een groot deel van Leuven moedwillig platgebrand. De universiteitsbibliotheek ging in vlammen op, het dak van de Sint-Pieterskerk ook. Honderden burgers werden standrechterlijk terechtgesteld, duizenden moesten de stad ontvluchten en nog eens duizenden werden naar Duitse kampen gestuurd. Het buitenproportionele optreden diende waarschijnlijk ook om een voorbeeld te stellen, angst te zaaien en opstanden in Brussel te ontmoedigen.
Wat in Leuven overeind bleef, lieten Duitse troepen in de volgende oorlogsjaren fotograferen, waaronder De Warande. Die beelden moesten de publieke en internationale consternatie over de brand ontkrachten: “er staat nog van alles overeind” was de boodschap. Dezelfde foto’s stelden ook de slechte staat van veel Belgisch bouwkundig erfgoed aan de kaak en gaven de toenmalige eigenaars en overheden daarvan de schuld.
Uitgebreide geschiedenis
Na de oorlog gold De Warande nog als een van de structureel best bewaarde 14e- en 15e-eeuwse huizen die Leuven nog rijk is. Het pand ligt aan wat vroeger de Borchstraet heette, de verbinding tussen het stadscentrum en de burcht op de Keizersberg. Die burcht werd onder keizer Jozef II gesloopt en in de late 19e eeuw vervangen door de neoromaanse benedictijnenabdij.
De buurt kampte decennialang met verloedering. Het verste deel van de Mechelsestraat werd in de 19de eeuw semi-industrieel en Britse bombardementen raakten aan het einde van de Tweede Wereldoorlog de abdijkerk en delen van de abdijgebouwen. Vanaf de jaren zestig werden rond De Warande veel historische huizen tot studentenkoten omgebouwd en verwaarloosd. In april 1967 vernielden een explosie en brand bij drogisterij Thiry de „Tien Geboden” schuin tegenover De Warande, een van de oudste burgerlijke renaissancebouwwerken uit de Nederlanden. In 2000 stortte nr. 141 in na een onoordeelkundige verbouwing.
Het tij keert langzaam. Verscheidene huizen werden gerenoveerd en de hoek die sinds 1967 braak lag, werd verkocht met verplichting tot reconstructie. Het Klein Begijnhofproject is voltooid, AB-Inbev trok zich terug uit de Mechelsestraat en de stad werkt aan een herwaarderingsproject. Zo wordt de omgeving van de Sint-Geertruikerk een scharnier tussen de oude middeleeuwse stad en de nieuwe wijken aan de Keizersberg.
Het beschermingsadvies van 1991 beschrijft de voorgevel als een vier traveeën breed barok dwarshuis van twee bouwlagen, gedateerd ‘anno 1664’, met een sluitsteen die een hert in een warande toont. Binnen bleven de moer- en kinderbalken, de houten steektrap en de dakconstructie met drie genummerde spanten en windas bewaard. De volledige bouwkundige beschrijving staat op de restauratiepagina.
Restauratie
De Warande kende heel wat verbouwingen, in de 17de eeuw kreeg het bijvoorbeeld een nieuwe ‘barokke’ gevel. Het huis verdween bijna geruisloos, het lot van veel erfgoed, tot het in de jaren ’90 een eerste reddingsoperatie onderging en in 2004–2005 grondig werd gerestaureerd.
Archiefbeelden van het voorhuis en het inmiddels grotendeels verdwenen achterhuis aan de Dijle tonen hoe lang dat proces duurde.
Meer weten over de restauratieTegenwoordig
Na die restauratie floreert het huis nu als nooit tevoren, met warme, gezellige vertrekken. Het haardvuur in de voorkamer en woonkamer, de houten moerbalken in het plafond en de waterput op de binnenplaats geven De Warande zijn karaktervolle uitstraling. Op open monumentendag, als De Warande opengesteld is, neem gerust een kijkje.
Tijdlijn
Op een rij: zes eeuwen De Warande, van de eerste schepenakte tot de monumentenprijs.
Elisabeth van Espen verkoopt aan Wilhelmus Hubrechts en Katarina Boschmans. Hubrechts was tussen 1472 en 1498 twaalf maal deken van de fruiteniers.
Het Register Biercijns vermeldt De Warande als woning van Johannes van Boemale, brouwer.
Peeter van Caverson huurt het huis van weduwe Joanna Crols. De Caversons brouwen hier zowat een eeuw.
Barokke voorgevel
Grondige verbouwing van de gevel. Twee cartouches op de voorgevel dragen het jaartal 1664.
De erven van Livinus Culens verkopen De Warande via openbare verkoop aan brouwer Jan-Baptist Laeremans.
Landmeter Wirix maakt een plan op van De Warande en de belendende panden. Op 18 maart wordt het huis verkocht aan Jean Baptiste Van De Put, cabaretier en graanhandelaar.
Na het overlijden van Van De Put in 1839 wordt het huis openbaar verkocht aan brouwersgast Hendricus Mingelinckx. Bouwmeester Verheyden maakt een plan op.
Kruisvensters verdwijnen
Mingelinckx verkoopt aan meester-kuiper Petrus Janssens. De voorgevel wordt verbouwd en de kruisvensters op de eerste etage verdwijnen.
Smid Karel Saelemaekers koopt De Warande en verbouwt het achterhuis tot een smidse.
Een nieuw plan legt verdere aanpassingen aan de woning vast.
Kunsthistoricus prof. dr. Vandenbroeck en Mariana Starcevic kopen de sterk vervallen Warande van Clement Saelemaekers.
Eerste reddingsoperatie
Vandenbroeck laat dringende herstellingen uitvoeren: een nieuw dak, herbouw van de top van de achtergevel en stabilisatie van de gevels. Hij legt ook de verborgen waterput vrij en laat de met puin gevulde kelders uitgraven. In oktober 1989 komt het huis op het voorontwerp van de beschermingslijst.
Beschermd monument
Minister Louis Waltniel beschermt het huis als monument, “om reden van artistieke en historische waarde”.
Elisabeth Houben en Axel Buyse kopen De Warande, met de bedoeling het te restaureren en er te wonen. Ondanks de eerdere reddingswerken van Vandenbroeck is het huis dan nog grotendeels bouwvallig.
Opnieuw bewoond
De restauratie is grotendeels voltooid. Houben en Buyse nemen hun intrek in De Warande.
De Warande wint de Monumentenprijs van Vlaams-Brabant en eindigt tweede voor de Vlaamse Monumentenprijs.
Met dank aan
Deze website kwam tot stand met de hulp van onderstaande personen en instellingen.
- dr. Marc NelissenArchivaris KU Leuven · vertaler schepenboek 1421
- Prof. em. Mark Derez
- dr. Johan Grootaers
- Prof. em. ing. Piet Stevens
- Prof. dr. Paul VandenbroeckArchiefwerk: transcripties van de Warande-documenten uit het Leuvens Stadsarchief (1421–18e eeuw)
Met steun van
- Agentschap Onroerend Erfgoed
- Stad Leuven
Deze website
- Thomas Opdebeeckwebsite
- Judith Opdebeeckconsultant